1η . ΘΕΜΑ : «ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΠΑΙΔΙ»
Στην πρώτη μας αυτή συνάντηση αναφερθήκαμε σε βασικές, γενικές γραμμές, που αποτελούν κι έναν μπούσουλα, μια πυξίδα, έναν άξονα, πάνω στον οποίο μπορούν να κινούνται οι γονείς όσον αφορά στον εαυτό τους, στη διαπαιδαγώγηση του παιδιού και τη σχέση του ζευγαριού. Τα βασικότερα σημεία ήταν τα εξής :
Είναι δύσκολο στην εποχή μας να είναι κανείς γονέας, διότι η συμπλοκότητα, η τοξικότητα και οι απαιτήσεις της ζωής διαρκώς αυξάνονται. Για να ανταπεξέλθει ο γονέας χρειάζεται υψηλή διαφοροποίηση, μεγάλη «ωριμότητα» και προσωπική ευθύνη. Σαν τον καπετάνιο που στη φουρτούνα πρέπει να βρίσκεται στο τιμόνι…
Λάθη γίνανε, γίνονται και θα γίνουν κι άλλα. Σε εποχές που όλα αλλάζουν ραγδαία, δεν είναι δυνατόν να μη γίνουν λάθη. Απενοχοποιήσαμε λοιπόν το λάθος. Λάθος είναι να παραμένεις στο λάθος. Φαίνεται από τις συνέπειες. Ας κάνουμε λάθη, αλλά να μαθαίνουμε από τα λάθη μας. Όποιος μαθαίνει ( το παιδί, ο γονέας ) έχει δικαίωμα στο λάθος… Ο καλός γονέας λοιπόν κάνει λάθη, αλλά έχει και τις κεραίες του ανοιχτές και μαθαίνει από τα λάθη του.. Το να είναι κάποιος γονέας είναι (και ) τέχνη, άρα διδάσκεται. Δεν αρκεί πλέον ούτε η αγάπη ούτε το ένστικτο ούτε η καλή προαίρεση. Χρειάζεται και εκπαίδευση και συμβουλευτική και θεραπεία…
Η οικογένεια είναι σαν τα συγκοινωνούντα δοχεία. Ένας επηρεάζει όλους κι όλοι επηρεάζουν τον έναν. Αυτό που κάνουμε λοιπόν είναι να βλέπουμε και να εξετάζουμε την οικογένεια ολιστικά, να βελτιώνουμε τις αλληλεπιδράσεις, τις σχέσεις των μελών και να λύνουμε γόρδιους δεσμούς που ανακουφίζουν όλη την οικογένεια. Το πάσχον μέλος με το σύμπτωμά του εκφράζει τη δυσλειτουργία.
Ο άνθρωπος μαθαίνει μέσω μίμησης και προτύπων, αναφέρει η επιστήμη. Ως εκ τούτου, τα παιδιά δεν κρατάνε αυτά που τους λέμε, αλλά βλέπουν τον τρόπο με τον οποίο χειριζόμαστε τα πράγματα. Αυτό που χρειάζονται λοιπόν είναι σωστά πρότυπα να τα βλέπουν και να τα αναπαράγουν.
Οι γονείς χρειάζεται να καλλιεργούν έναν αίσθημα αποδοχής και ασφάλειας, να γίνουν ένα ασφαλές «λιμανάκι» που τόσο το έχει ανάγκη το παιδί, για να μπορεί, βιωματικά, να εξερευνά τον κόσμο, αλλά να μπορεί να επιστρέφει, όταν νιώθει αγωνία και ανασφάλεια. Όλοι, μικροί, μεγάλοι χρειαζόμαστε αυτό το ασφαλές λιμανάκι. Σε όλη μας τη ζωή. Όσο ζούμε κι αναπνέουμε…
2η ) ΘΕΜΑ : «ΛΕΙΤΟΥΡΓΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ»
Ξεκινήσαμε βλέποντας τρία βιντεάκια, για να κατανοήσουμε πόσο σημαντική είναι η σχέση του γονέα με το παιδί του:
*Τα πειράματα κοινωνικής απομόνωσης ( social isolation experiments) του Harry Harlow με τα νεογέννητα πιθηκάκια
* το πείραμα Συνθήκης ξένου ( strange situation experiment ) της Mary Ainsworth και
* το πείραμα του ανέκφραστου προσώπου ( still face experiment) του Ed. Tronick.
Στη συνέχεια αναλύσαμε και συζητήσαμε τους λειτουργικούς παράγοντες της οικογένειας. Είναι οι εξής :
* ΤΟ ΞΕΚΑΘΑΡΟ ΗΓΕΙΣΘΑΙ, δηλ. ποιος ορίζει τα πράγματα στην οικογένεια, ποιος έχει την ισχύ. Τα παιδιά χρειάζονται ηγείσθαι, όχι ηγέτη. Χρειάζονται σωστό, λειτουργικό πρότυπο από το γονέα, που μέσω μίμησης προτύπων να το μάθουν κι αυτά. Τα παιδιά δεν ακούν αυτά που τους λέμε, βλέπουν αυτά που κάνουμε, το πώς χειριζόμαστε τα πράγματα. Το ηγείσθαι χτίζεται και από τους δύο γονείς και προϋποθέτει συνεργασία και συμπληρωματικότητα.
* ΤΑ ΟΡΙΑ, δηλ. τι ανήκει και τι δεν ανήκει μέσα στην οικογένεια. Να υπάρχουν ατομικά, ζευγαρικά, οικογενειακά, διαγενεϊκά όρια. Να είναι σαφή, ξεκάθαρα κι εύκαμπτα κι όχι άκαμπτα. Να αποφεύγουμε τα άκρα, δηλ. τα υπερβολικά άκαμπτα ή τα χαοτικά όρια, τα οποία μπορεί να προκαλέσουν από δυσλειτουργία έως παθολογία.
* ΤΟ ΣΥΓΚΙΝΗΣΙΑΚΟ ΚΛΙΜΑ, δηλ. η «κόλλα» για να είναι δύο άνθρωποι μαζί. Είναι η φροντίδα, το νοιάξιμο, η αμοιβαία υποστήριξη, μέσα σε ένα πλαίσιο όπου ο καθένας είναι ο εαυτός του και στηρίζει και τον άλλον. Είναι σημαντικό να υπηρετεί ζωή κι όχι παθολογία.
* Η ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ, δηλ. η έκφραση συναισθημάτων και βιωμάτων, το μοίρασμα, το μαζί.
* ΤΟ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟ ΠΕΡΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΗ ΣΤΗΝ ΕΠΟΜΕΝΗ ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗ ΦΑΣΗ ΖΩΗΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ. Όταν η οικογένεια αλλάζει εξελικτική φάση, π.χ. γεννιέται το αδερφάκι, πάει το παιδί για πρώτη φορά στο σχολείο, μπαίνει στην εφηβεία, φεύγει για το πανεπιστήμιο, παντρεύεται, πεθαίνει ο παππούς / η γιαγιά κτλ. , τότε υπάρχει αποσταθεροποίηση σε όλο το οικογενειακό σύστημα κι εκλύεται αγωνία και στρες.
Οι προσδοκίες των γονέων, οι ετικέτες, οι εντολές, οι οικογενειακοί μύθοι, πολλές φορές όχι μόνο καθορίζουν τις σχέσεις των μελών, αλλά και τις καταστρέφουν. Χρειάζεται παρέμβαση ειδικού για συμβουλευτική, εκπαίδευση και – κυρίως – θεραπεία.
Πολύ σημαντικό είναι να δούμε τις συμπεριφορές των παιδιών, ακόμα και των «κακών» παιδιών, ως βοηθητικές, ειδάλλως δε θα μπορέσει το οικογενειακό σύστημα να μεταβεί στη νέα εξελικτική φάση ζωής.
Ολοκληρώσαμε λέγοντας ότι οι οικογένειες που ανθίζουν
* δημιουργούν περιβάλλον ασφάλειας, ενίσχυσης, ενθάρρυνσης, αποδοχής άνευ όρων για το παιδί,
* εστιάζονται στη λύση κι όχι στο πρόβλημα, στο θετικό –λειτουργικό κι όχι στα λάθη και
* κάνουν ερωτήσεις που «ανοίγουν» το μυαλό, π.χ. πότε λειτούργησες θετικά;
3η ) ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ.
Στη συνάντησή μας αυτή, αρχικά προσομοιώσαμε μια οικογένεια ( μπαίνοντας σε ρόλους πατέρα, μητέρας, γιου, κόρης, πεθεράς, πεθερού ) που συζήτησε για το τι θα κάνει, πού θα πάει και πώς θα περάσει τα Χριστούγεννα. Με αυτόν τον τρόπο αναδύθηκαν οι δυναμικές, ο τρόπος επικοινωνίας των μελών, οι συμμαχίες και οι τριγωνοποιήσεις, τα παιχνίδια εξουσίας και τα μοτίβα συμπεριφοράς που συμβαίνουν στις οικογένειες. Στη συνέχεια τα μέλη βγήκαν από τους ρόλους τους, ξανάγιναν ο εαυτός τους και συζητήσαμε σκέψεις, συναισθήματα, καθώς κι απορίες που είχαν. Εντύπωση τους έκανε το πώς είναι δυνατόν μια τέτοια απλή συζήτηση να κρύβει από κάτω της τόσα σημαντικά θέματα, για τα οποία δεν είμαστε ενήμεροι το πόσο πολύ μας επηρεάζουν έως και καθορίζουν σχέσεις και συμπεριφορές.
4η ) ΑΓΧΟΣ ΠΑΙΔΙΩΝ – ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ
Στη συνάντηση αυτή ασχοληθήκαμε με ένα θέμα που στις μέρες μας συνεχώς διογκώνεται, το παιδικό – εφηβικό άγχος. Το ορίσαμε – η λέξη «άγχος» παράγεται από το «άγχω» που σημαίνει «σφίγγω με κάτι το λαιμό» – , είδαμε τα σωματικά του συμπτώματα, πότε και πώς προκαλείται. Καταγράψαμε θέματα που άγχωναν τους γονείς όταν ήταν παιδιά / έφηβοι καθώς και θέματα που αγχώνουν τα παιδιά μας στην εποχή μας. Το απομυθοποιήσαμε, το φυσιολογικοποιήσαμε και το απενοχοποιήσαμε. Αναλύσαμε και συζητήσαμε στρατηγικές μείωσης και διαχείρισης του άγχους. Καταγράψαμε τον φαύλο κύκλο του άγχους – όσο σκέφτομαι αρνητικά, τόσο αγχώνομαι. Όσο αγχώνομαι, τόσο σκέφτομαι αρνητικά – με αποτέλεσμα το γίνει φοβία ή και πανικός.
Κατόπιν αναφέραμε συγκεκριμένες τεχνικές χαλάρωσης, διαχείρισής κι αξιοποίησης του άγχους, τι να κάνουμε και τι να μην κάνουμε. Μερικές από αυτές είναι οι εξής :
Συμφιλίωση με το άγχος,
Αντιπερισπασμός – απόσπαση προσοχής / αρνητικής σκέψης
Ενημέρωση
θετική σκέψη – αναπλαισίωση
χιούμορ
ισορροπημένη, υγιεινή διατροφή
καλός και αρκετός ύπνος
τακτική σωματική άθληση
αυτοφροντίδα
ευχάριστες δραστηριότητες ( εκδρομές, ταξίδια, χορός, τραγούδι, … )
καλές παρέες, καλοί φίλοι
επαφή με τη φύση και με κατοικίδια ζώα, π.χ. σκυλάκια, γατάκια
σταδιακή έκθεση σε μικροαγχωτικές καταστάσεις
πρόληψη ( π.χ. καλή προετοιμασία για το επικείμενο διαγώνισμα ) και
εκπαίδευση, συμβουλευτική, θεραπεία γονέων, διότι κάποια παιδιά γίνονται ευαίσθητα στο άγχος εξαιτίας της υπερπροστασίας, από τα επικριτικά σχόλια των γονέων ( «είσαι τεμπέλης, χαζός, άχρηστος») ή από την υπερβολική τιμωρία.
5η & 6η ) ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΗΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ
Ασχοληθήκαμε με τη σχέση του ζευγαριού, συζητώντας κι αναλύοντας κάποιες χρήσιμες, πρακτικές συμβουλές έτσι ώστε η επικοινωνία, άρα και η σχέση του ζευγαριού να γίνει πιο λειτουργική.
Μερικές από τις συμβουλές αυτές είναι οι εξής :
Δεν υπάρχει μη επικοινωνία. Όλα «μιλούν», ακόμα και η σιωπή. Και το μη μήνυμα είναι μήνυμα.
Η εξωλεκτική επικοινωνία ( βλέμματα, ρουχισμός, κινήσεις, στάση του σώματος, τόνος της φωνής κτλ. ) είναι όχι μόνο αναπόσπαστο κομμάτι της επικοινωνίας, αλλά εξίσου σημαντικό με το λεκτικό κομμάτι, με αυτά που λέμε.
Δίνω χώρο και χρόνο στον άλλο, για να έρθει σ’ επαφή με τα συναισθήματά του, να σκεφτεί και ν’ αποφασίσει. Δεν πιέζω καταστάσεις, δεν απαιτώ άμεση συζήτηση. Π.χ. «Έχω ανάγκη, θα ήθελα να συζητήσουμε αυτά που έγιναν τις προάλλες. Θέλεις κι εσύ; Μπορείς να βρεις λίγο χρόνο να αξιοποιήσουμε αυτά που έγιναν ;»
Δεν περιμένω από τον άλλο να κάνει αυτός το πρώτο βήμα. Παίρνω εγώ την πρωτοβουλία για τη βελτίωση της σχέσης.
Δε συζητάμε θυμωμένοι. Μπαίνω σε συζήτηση, όταν είμαι ήρεμος, όταν νιώθω στην καρδιά μου «ζεστό», ευχάριστο συναίσθημα. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει πρώτα να έρθω σε επαφή με τα δικά μου συναισθήματα και να είμαι ενήμερος γι’ αυτά. Πρώτα έχω να συζητήσω με τον εαυτό μου…
Φτιάχνω το κατάλληλο «πλαίσιο» για τη συζήτηση. Δε συζητώ σημαντικά θέματα στο πόδι, όποτε, όπου, όπως μου ‘ρθει…
Βοηθητικό είναι να συμφωνήσει το ζευγάρι, ότι όσο διαρκεί η συζήτηση να είναι κλειστή η τηλεόραση, το κινητό, ο υπολογιστής και η προσοχή και των δύο να είναι αναπόσπαστη. Βοηθάει και η βλεμματική επαφή, όχι όμως συνεχώς.
ΒΑΣΙΚΟ ! Δε μιλώ για τον άλλο. Δε λέω στον άλλο τι να κάνει και τι να μην κάνει. Δε μπαίνω σε ρόλο δασκάλου, ψυχολόγου, γονέα, λοχαγού, διότι, με αυτόν τον τρόπο «σπρώχνω», ωθώ τον άλλο να πάρει ρόλο μαθητή, παιδιού, φαντάρου, θεραπευόμενου. Διαταράσσεται η ισότιμη βάση που πρέπει να διέπει τη σχέση του ζευγαριού. Συμβάλλω στη δημιουργία δυσλειτουργικής δυναμικής, στη δημιουργία ενός αρνητικού αυτοενισχυόμενου κύκλου, που είναι ο χειρότερος εχθρός για τη σχέση. Είναι ένας από τους λόγους που χωρίζουν τα ζευγάρια. Μιλώ για μένα σε σχέση με τον άλλο. Εκφράζω τα συναισθήματά – ευχάριστα και δυσάρεστα – μου και τα τεκμηριώνω. Π.χ. «Θύμωσα, λυπήθηκα, όταν καθυστέρησες αρκετά στο ραντεβού μας και δε με πήρες τηλέφωνο να με ενημερώσεις» ή «Χάρηκα πολύ, συγκινήθηκα, όταν ήρθες να με βοηθήσεις.»
Καλό θα είναι να μην ξεκινήσω με τα δυσάρεστα και τα αρνητικά, αλλά με τα ευχάριστα και τα θετικά. Να καταθέσω στη συζήτηση και τα καλά που έχει κάνει ο άλλος και να τον ευχαριστήσω για όλα όσα προσφέρει. Δεν είναι πλέον ούτε αυτονόητα, ούτε δεδομένα.
Δεν κουράζω τον συνομιλητή μου με πολλά κι άσκοπα λόγια. Το μήνυμα να είναι σαφές, σύντομο, απλό, ξεκάθαρο. Μιλάω λιγότερο, ακούω περισσότερο.
Γνωρίζοντας ότι «μήνυμα που εστάλη δεν είναι μήνυμα που ελήφθη», βοηθάει να επιβεβαιώσω, αν ο άλλος κατάλαβε, εξέλαβε σωστά αυτό που εγώ εννοούσα.
Ζητώ ανατροφοδότηση. Εάν δεν είμαι σίγουρος ότι αποκωδικοποίησα σωστά το δικό του μήνυμα, κάνω διευκρινιστικές ερωτήσεις.
Ακούω προσεκτικά και με σεβασμό αυτά που μου λέει ο άλλος, ακόμα κι αν διαφωνώ μαζί του. Δεν τον διακόπτω.
Πολύ σημαντικό, έως και καθοριστικό για την έκβαση της συζήτησης : Δεν κριτικάρω, δεν (κατα)κρίνω, δεν (κατά)δικάζω, δεν ειρωνεύομαι, δεν χλευάζω τον άλλο, ακόμα κι αν διαφωνώ απολύτως μ’ αυτά που λέει. Είναι η δική του «αλήθεια» , η δική του «μετάφραση» των γεγονότων. ΔΕΝ ΤΟΝ / ΤΗΝ ΑΜΦΙΣΒΗΤΩ !
Δεν παίρνω ρόλο γονέα, δασκάλου, ψυχολόγου, «λοχαγού» στη συζήτηση, διότι «σπρώχνω» τον άλλον να πάρει ρόλο παιδιού, μαθητή, θεραπευόμενου, φαντάρου, κάτι που είναι πολύ δυσλειτουργικό για την επικοινωνία και για τη σχέση.
Μετακινούμαι από το πρόβλημα στη λύση. Καταθέτω συγκεκριμένη πρόταση – λύση για συγκεκριμένο θέμα για την άρση του αδιεξόδου και το ίδιο παρακαλώ τον άλλον να κάνει. Διαχωρίζω το επιτρεπτό από το ανεκτό, τι (δε ) θέλω, τι (δε) μου αρέσει, το αδιαπραγμάτευτο. Κάνω ξεκάθαρες τις προσδοκίες μου, τις επιθυμίες μου, τις ανάγκες μου στον άλλο.
Μπαίνω σε διαπραγμάτευση «ανοιχτός», κάνω κάποιες υποχωρήσεις, παραχωρήσεις, συμβιβασμούς. Δεν προσπαθώ να επιβάλω τη δική μου και μόνο τη δική μου γνώμη ( για άλλη μία φορά ) . ΚΑΝΟΝΑΣ : Επέβαλα την άποψή μου, έχασα τον άλλον…
Εφαρμόζοντας τη μέθοδο του αμοιβαίου οφέλους, προσπαθούμε να συνθέσουμε τις δύο προτάσεις και τις διαφορές μας, έτσι ώστε και οι δύο πλευρές να μείνουν ευχαριστημένες και να έχουν ευχάριστο συναίσθημα.
Επικαιροποιούμε, ανανεώνουμε το «συμβόλαιο» της σχέσης.
Το μυστικό της επιτυχημένης επικοινωνίας είναι να θρέψουμε τη σχέση. Το Μοίρασμα, το Μαζί, η Σχέση είναι πιο σημαντικά από το θέμα της συζήτησης. Το ζητούμενο είναι να έρθουν οι καρδιές πιο κοντά, τα μυαλά ας είναι χώρια ( δηλ. ας έχουμε διαφορετική άποψη. )
Καλή «δουλειά»…. Νίκος Μαρκάκης
